Montenegro. Przebłyski świadomości.
Część 1

PROLOG

Szarmancki jest punktualny. Wita się bez wylewności, chwyta oklejone taśmą kartonowe pudło z rowerem i przesuwa je w stronę drzwi. Prawie go nie znam. Kiedy spotkałam go po raz pierwszy dwa miesiące wcześniej, zapytał mnie o coś osobistego, a ja po prostu odpowiedziałam. Kilka sekund zdziwienia, zmieszania, wahania, ważenia słów, i odpowiedź. Mogłam odmówić i powiedzieć, że to nie jego sprawa, mogłam zapytać, dlaczego pyta:

– Najgorsza jest dezorientacja. Na początku jest wspaniale, a potem rozpaczliwie chcesz wierzyć, że każde kolejne nieporozumienie jest tylko nieporozumieniem, choć coś ci mówi, że po drugiej stronie nikt wcale nie chce się dogadać. Nie nazywasz tego przemocą, bo nikt ci nie powiedział, że przemoc może być tak cicha. Szukasz winy w sobie, szukasz rozwiązań i lepszych metod komunikacji. Idziesz na terapię, bo straciłeś radość życia, a przecież chcesz dalej żyć. Wiesz, że to cię niszczy, ale wcale nie sprawia, że potrafisz odejść, właściwie zupełnie nie wiesz, dlaczego nie potrafisz. Nie zawsze jest źle, czasem jest po prostu dobrze, i to jest w tym najtrudniejsze. Ćpasz lepsze momenty, nie wiedząc, że to właśnie tego narkotyku będzie chciał twój mózg w tych wszystkich chwilach, gdy będzie najgorzej. Bezsilność, rozpacz, a potem ulga, kiedy on ci w końcu „wybacza”. Dopamina to hormon ulgi, a twój diler wie, jak ci ją dawkować.

– Gotowa? – Szarmancki czeka cierpliwie w mrocznym przedpokoju.

Deszczowy lipiec

Kiwam głową. Już niczego nie sprawdzam, chwytam kubek z kawą, wyłączam światło i wychodzę. Na zewnątrz pada. Krople ciepłego deszczu skrzą się w ciemnościach, karton pochłania je łakomie i cały rozpromienia się, jak pan młody po kieliszku weselnej wódki. Nie wiem, jak dużo potrafią wypić kartony, zanim wyrzygają swoje wnętrzności na lotniskową posadzkę. Mam nadzieję, że sporo.

Spałam dwie i pół godziny – niczego na świecie nie robię gorzej od pakowania się. Nie jestem gotowa ani na deszcz, ani na tę podróż, ale Szarmancki nie pyta o taką gotowość, więc ograniczam się do pozytywnych komunikatów. Włączyłam autopilota i wyłączę go dopiero po powrocie. Mam jakieś rzeczy, mam kawę w podróżnym kubku i mam wyobrażenia. Samochód przebija się przez mżawkę jak ratrak i zostawia za sobą wygładzony kilwater – optyczną mieszaninę wody, asfaltu, ciemności i ulicznych świateł. Milczymy. Za wycieraczkami świat rozpływa się jak musujące kolorowe oranżadki wysypane na mokrą dłoń. Katowice pełne są nocy i kałuż. Jestem spokojna, choć może to tylko senność. Lub otępienie. Lub hiperfocus na niewidzialność. Bycie niewidzialnym jest bezpieczne.

Lotnisko

Lotniska mają swoją własną mentalność. Pyrzowice są jeszcze w piżamie, z nieumytymi zębami i w pełnym wieczorowym makijażu. Francuzik we flanelowej koszuli, kolarskiej czapeczce z daszkiem i z zawadiackim wąsem wygląda jak podróżnik z reklamy Patagonii – Redaktor robi mu zdjęcie. Ten pierwszy prezentuje nam rozmoknięte narożniki swojego kartonu z rowerem – wybrał prawdziwą przygodę już na progu domu i przyjechał pociągiem – nonszalancko. Nie reaguję. Co miałabym zrobić? Co on może zrobić? Nie myślę też o zdjęciach. Nie myślę o niczym. Robię to, co wszyscy – autopilot działa bez zarzutu.

Widzę swoją twarz w lustrze w toalecie, przelotnie. Nie mam żadnego stosunku do tego, jak wyglądam. Wyglądam zwyczajnie: opalona skóra, fioletowa puchówka, pionowa zmarszczka między brwiami – już się jej nie pozbędę bez botoksu, niech sobie jest. To jak zadrapanie na ramie po glebie gdzieś na szlaku. Pamiątka po bywaniu w miejscach i robieniu rzeczy. Ten człowiek z lustra swoje już przeszedł i kiedy zasypia marszczy brwi, próbując zagonić natrętne myśli w jeden zaułek głowy, by tam, jak na rozszalałego konia, zarzucić na nie koc i uspokoić.

Zastanawiam się, gdzie podziała się druga bateria do alphy i jak to możliwe, że nie przypilnowałam, gdzie ją położyłam po naładowaniu. Attention Deficit Hyperactivity Disorder – szukam jej pół dnia i zamiast skupić się na pakowaniu, przeszukuję na nowo stare “skrytki”. Nie ma. “Skazana na jedną baterię,” myślę i zapominam o sprawie. Ulga.

Zabierzcie mnie stąd

Mieliśmy jechać do Szwajcarii. Miało być spanie w namiocie na przełęczach, jedzenie porostów i chrupek pozostawionych w górach przez turystów, i doświadczanie wszystkiego tego, czego można by doświadczać w Tatrach, ale nie można, bo nie pozwalają robić tego na rowerze. Chciałam wysokich gór! Chciałam uciec z tej szerokości geograficznej i miałam zaufanie do tych ludzi. Ale nie pojechaliśmy do Szwajcarii. Polecieliśmy do Czarnogóry. W Szwajcarii na przełęczach właśnie rozpanoszył się śnieg.

Wszystkie decyzje w życiu powinny być tak proste. Decydujesz się, bo wybór jest sensowny, zmieniasz zdanie, bo właśnie przestał. Nie chcesz już wierzyć nikomu, kto mówi, że musi rozumieć twoje pobudki i nie chcesz już dementować historii, które ktoś tworzy w swojej głowie na ich temat. Pozwalasz im nie rozumieć. Zgadzasz się na status quo, w którym oni mają swoją wersję, a ty jesteś w niej czarnym charakterem. Och, jak bardzo jeszcze nie umiem być czarnym charakterem cudzych historii! Bycie cudzym problemem jest ciągle moim problemem.

DZIEŃ 1, SOBOTA

59 km, 2200 m up

Strava: Typowi ultrasi: jeżdżą jak pizdy, ale za to kończą po północy!

Uderzenia gorąca

Lot trwa półtorej godziny. Gorące powietrze na zewnątrz pachnie cyprysami. Cholerna bateria od alphy przeleciała tysiąc kilometrów skitrana w luku bagażowym i przeciąga się właśnie na dnie kartonu rozbudzona wyciąganiem roweru. Mogłaś wybuchnąć, kretynko! Przez ciebie wystartowaliśmy 10 minut po czasie!

Szarmancki jest odpowiedzialny za pertraktacje z tubylcami i chyba lubi to robić. Umówiony wcześniej facet od kartonów skinieniem głowy zgadza się na 25 euro zapłaty, zatrzaskuje drzwi od furgonetki i odjeżdża, zostawiając nas na rozgrzanym słońcem placu przed terminalem lotniska. Drugie tyle dostanie potem.

Jest 11:40, zaczął działać net, chce mi się pić i jestem głodna.

Na horyzoncie góry: szarobłękitne, skaliste, wylizane jęzorem deszczu i wiatrów. Szpaler cyprysów, jak palisada ogrodzenia cmentarza, jak pobocze toskańskiej alei – ciemnozielony, prawie czarny: “Witamy we Włoszech, chodźcie, chodźcie”. Próbuję się rozgościć, rower grzęźnie w suchych, gliniastych koleinach, ale jedzie, posuwa się, jestem tego pewna. Czy opony mogą być jednocześnie za twarde i za miękkie?

Odzywają się cykady. Czekam na uderzenie euforii, wołam ten toskański chill, ale on nie przychodzi. Obwąchuje coś w zaroślach, wyjada z nich śmieci i w końcu podnosi nogę, by wylać się na nieład otoczenia. Rozgrzebuje ilasty pył swoimi ośmioma łapam, wzbija tumany kurzu i znika. Zostaje tylko szum bałkańskiej drogi i my na przejściu dla pieszych umykający przed samochodami, które nie chcą zaakceptować naszej obecności w tym miejscu. Czy my tu przeżyjemy?

Pochłonięci

Parkujemy rowery pod przydrożnym sklepikiem, który mógłby nosić nazwę “Kabanos” lub “Źródełko”, i być zwykłym wiejskim sklepikiem gdzieś w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Front sklepu zdobią lodówki wypełnione napojami i plastikowe plażowe zabawki rozwieszone pod blaszanym zadaszeniem. Zbliża się południe, gardło ma chropowatość pyłu z pobocza i domaga się napoju. Kupuję colę i grube paluszki, które potem okażą się kryć w sobie nadzienie z masła orzechowego, które z kolei wygląda jak jasnobrązowy sztyft jasnobrązowej kredki. Dobre. Cola też dobra. Zimna, słodka i smakuje colą.

Czuję się jak uczestniczka szkolnej wycieczki, pani krzyczy, że się spóźnimy, i proszę dołączyć do grupy. Biegniemy przez dworzec, wszyscy razem, i wsiadamy do pociągu, który wskazuje nam pani. Nie czytamy napisów na wyświetlaczach, nie sprawdzamy peronu, jesteśmy jednym wielkim organizmem, który dźwięczy i wibruje, ale nie ma swojej świadomości. Siadamy, gdzie popadnie, przekrzykując inne kończyny naszego organizmu. Plączemy się i rozplątujemy, pani liczy kończyny, znów coś krzyczy, jest zdenerwowana, ale my ciągle żyjemy, a pociąg powoli rusza, choć nikt z nas – kończyn – nie patrzy, w którym kierunku. Za godzinę wysypiemy się na kolejny peron, na który nie zwrócimy uwagi, i wydając egzotyczne pomruki, pożremy panią z tą całą jej paniką i niepokojem, pochłonie ją nasz wielki rozradowany żołądek.

Nie pamiętam, o czym rozmawialiśmy w sklepie. Może o niczym. Jeśli coś mówiłam, były to zdania bez znaczenia, raczej jakieś uniwersalne słowa, które można powiedzieć w każdym sklepiku każdej napotkanej osobie w kasku. Byłam tylko kończyną, macką tego przedziwnego organizmu, który właśnie znów próbował przeprawić się przez przejście dla pieszych i nie zginąć rozjechanym przez kawalkadę samochodów tłoczonych w kierunku stolicy przez wielką, niewidzialną pompę.

Stolica

Podgorica jest jak bałkańskie Tychy – dzielnice identycznych, niewysokich bloków, szerokie ulice, przygaszona zieleń skwerów, jakieś sklepy i rysujące się na horyzoncie góry – Beskidy. Schludnie, ale nie ma na czym zatrzymać wzroku. Embriony ścieżek rowerowych dają nadzieję na płynną jazdę, ale to ułuda, hologram – albo tarasują je samochody albo znikają równie niespodziewanie, jak się pojawiły i znów jedziemy w ruchu ulicznym, trochę chaotycznie, ale wciąż kulturalnie, uważnie, jednym okiem obserwując tracka, drugim kontrolując skrzyżowania i unikając samochodów, których kierowcy zdają się nas nie dostrzegać.

Naprawdę wierzyłam, że w Podgoricy zdobędę jakąś sensowną kawę. Nie mówię o jakiejś speciality z craftowej palarni, ale choćby Lavazzę, która jest w miarę przewidywalna i osiągalna, i stanowiłaby backup na poranki na odludziu. Co ja mogłam w ogóle wiedzieć o backupach, odludziach i kawie w Montenegro? Nic. Szczerze mówiąc byłam też przekonana, że Lidl jest nam dany i niezbywalny jak prawa człowieka. No więc, może tak, ale nie w tej części Europy (Czarnogóra płaci euro, ale nie należy do UE). Kupiłam opisaną cyrylicą kawę do parzenia w tygielku, do tego bagietkę, kawałek twardego sera, kilka batonów muesli, pastę z tuńczyka w tubce, mikro flaszeczkę piołunówki i blaszane pudełko cynamonowych dropsów. Wodę, do dwóch bidonów 0,7 l, zatankowałam w marketowej łazience. W tym czasie Redaktor i Francuzik zdobyli gaz! Bez gazu nawet najlepsza speciality smakowałaby jak zmielony torf, a liofy moglibyśmy zaoszczędzić na kolejną wyprawę.

Dźwięki południa Europy

Podjazd rozpoczyna się zaraz za miastem. Po raz kolejny w tym roku myślę o tym, że powinnam zmienić w Garminie wyświetlanie podjazdów. Każdy mikro zjazd gdzieś na trasie “łagodzi” wyświetlane średnie nachylenie – logiczne, ale zupełnie nieprzydatne, jeśli po zjeździku musisz deptać 14 %, o których Garmin “zapomniał”. Najpierw czujesz ulgę, a potem dostajesz strzał. Droga uśmiecha się, opuszczasz gardę, uśmiechasz się do drogi, a ona rzuca ripostę, na którą nie jesteś przygotowany. “Wieczorem,” obiecuję sobie. Ta zieleń na wykresie, kiedy nogi mówią coś innego, wywołuje u mnie irytację, a irytacja jest niepotrzebna, kiedy ma się zadania do wykonania.

Objuczony rower przydusza opony do gorącego asfaltu – po jakimś czasie, dźwięk, który wydają, staje się zupełnie obcy. Opony nie brzęczą. Nie szumią. Skwierczą. Jakby ktoś robił kulkę z kawałka taśmy klejącej między dłońmi. Cichy dźwięk czegoś bardzo powolnego. Jadę osiem kilometrów na godzinę. Czasem jeszcze wolniej. 38 stopni na termometrze. Cykady ciągle nam towarzyszą, ale jest ich wyraźnie mniej niż na wybrzeżu.

NSWE

Wzdłuż drogi rosną figowce i śmieci, mnóstwo śmieci: małych i dużych, plastiku, papieru, blachy. Coś, co kiedyś było kuszącym opakowaniem chroniącym kaloryczną zawartość, teraz rośnie na poboczu czarnogórskiej drogi, która zabiera mieszkańców stolicy w góry. Dajcie nam więcej Zachodu, mówią, lubimy Zachód. Zrywam figę. Żółta, dojrzała i zupełnie sucha w środku, smakuje jak trociny. Kolejne też są takie. Mało padało w tym roku, u nich też. Dajcie nam więcej Zachodu!

Na wyświetlaczu Garmina: 69% baterii, zachód słońca 20:20, temperatura 43,8 stopnia Celsjusza. Nagrywam ten obraz telefonem. Pamiątka z podróży. Pamiątka z życia.

Pokonuję kolejną serpentynę i słyszę ich za zakrętem. Czekają. Znaleźli cień, o którym marzę, od kiedy opuściliśmy miasto. Schodzę z roweru i siadam na ziemi. Tam gdzie kończą się skarpetki i mankiety spodenek, skóra jest nabrzmiała i pokryta czerwonymi, wypukłymi plamami – te znamiona pierwszego kontaktu ze słońcem zbrązowieją z czasem i będą przypominać ten dzień jeszcze przez długi czas po powrocie do domu. Kolejne pamiątki.

– Gorąco – mówię. – Źle mi się jedzie.

– Gorąco – mówią oni. – Ciężko.

Pijemy wodę, patrzymy na cienie rzucane na ziemię przez drobne listki krzaków, pod którymi siedzimy, na małe jaszczurki, które chowają się między kamieniami niskiego ogrodzenia, na czerwone plamy na skórze, na niebo, na pokryte pierwszym pyłem podróży rowery. Nic się nie dzieje. Ciągle te same jaszczurki, ten sam cień i niezmiennie czający się poza nim upał. Czas stał się gęstą, stojącą zawiesiną, w której powoli zaczynamy się bezwładnie unosić: coraz wolniejsze ruchy, coraz mniej paniki. Ciało odpuszcza czujność i bardzo powoli rozluźnia się. Nie zauważam tego wtedy. Martwię się plamami na udach, tym, że tego dnia jestem słaba i że figi były takie suche i niedobre. Łyk wody z bidonu, łyk czasu – czas smakuje jak powietrze. Dobry.

Pierwsza konoba

– Za trzy kilometry mamy konobę – Redaktor stuka palcem w telefon. – Napiłbym się piwa.

Pierwsza konoba na trasie znajduje się na małej przełęczy, otoczona jest starymi samochodami z naklejkami YU i siedzą w niej sami lokalsi. Piję piwo i głaszczę kota. Czas ma teraz złoty kolor i pluszcze przyjemnie wokół nas, omywając drewniane stoły przed konobą i lokalsów, którzy unoszą się w nim równie swobodnie jak my.

– Ania, kawę? – Szarmancki próbuje być szarmancki. Powinnam odpowiedzieć, że dzięki, że sobie kupię, albo zapytać, która godzina i odmówić, bo późno. Zamiast tego kiwam głową.

– Czarną.

Kawa jest czarna, w grubej porcelanie, ze spodeczkiem, i zupełnie bezceremonialnie pływają w niej fusy. Niesiona z baru zdążyła w drodze namalować brązowe esy-floresy na rancie kubka. Nie wiem, ile kosztowała, może euro, może dwa, Szarmancki nigdy mi tego nie powie, za każdym razem będzie powtarzał “następnym razem ty”.

Asfaltowy zjazd jest euforyczny. Po drugiej stronie przełęczy światło robi się pomarańczowe, ale wciąż jest ciepło. Zapomnieliśmy już o samochodach, które w mieście chciały nas zabić. Tutaj jest spokój i zamiast samochodów pojawiły się krowy. Czasem stoją na drodze i patrzą, czasem idą w swoim kierunku otoczone chmarami małych muszek, które pod światło wyglądają jak aureole – święte krowy! Jadę zupełnie bezmyślnie, oni z przodu, ja za nimi. Nie czuję potrzeby, by ich gonić, czasem tylko szkoda kadrów, które byłyby lepsze, gdyby ktoś z nich zapozował na pierwszym planie. Odpoczywam. Oddycham. Wraca równowaga. Odchodzi rozdygotanie. Widzę. Czuję. Jestem.

Noc

Cholera jak zimno. Zasiedzieliśmy się w kolejnej konobie. Było miło, właścicielka przytulała nas po kolei swoimi pulchnymi ramionami, pytając jak smakuje, a my zachwycaliśmy się wystrojem Kafany Cikago, uhonorowanej pięcioma gwiazdkami na Google’u i przyozdobionej emblematami Chicago Bulls zawieszonymi na ścianach. Żółte światło z prawdziwych żarówek z wolframowym drutem, ciepłe jedzenie i ciepłe nastroje właścicieli zupełnie nas otumaniły. Na zewnątrz czeka granatowy wieczór i październikowa temperatura – 1350 m n. p. m. – jesteśmy wyżej niż Skrzyczne. Parę kilometrów dalej kończy się asfalt.

Snop światła z chińskiej czołówki wyciąga z ciemności niepodjeżdżalność tego, co przede mną.

– Ja pierdolę – mam nagłą potrzebę ubrać to wszystko w jakieś wyszukane, subtelne słowa.

Nie chodzi o to, że jest ciężko, chodzi o to, że zrobiło się ciężko, akurat w chwili, gdy zrobiło się późno! Z każdym niepodjeżdżalnym metrem robi się jeszcze później. Nie jestem wkurzona, jestem jedynie zmęczona. Nachylenie nie jest duże, maksymalnie 10%. Droga wygląda jak wykuta w skale i nieposprzątana – przyszli, wykuli i nie posprzątali! 40-milimetrowe Tufo grzęzną w tym gruzie, a tam, gdzie pojawia się skała, poddają się i przestają oferować przyczepność. Zamiast tego czuję, jak dociskam je do felgi – taka spłaszczona opona w ogóle nie chce trzymać, czuję, jakbym jechała na graniastym kole – każdy wystający kamień, każdy próg, na którym liczę na ten kawałek gumy, staje się przeszkodą, która mnie zatrzymuje, bo koło nie chce przejść dalej. Po raz pierwszy w życiu niskie ciśnienie zupełnie mnie zawodzi. Nie rozumiem tych opon, a to jest sprawa, która akurat mnie irytuje. Najbardziej jednak irytuje mnie to, że oni mi nie wierzą!

– Anula, teraz to masz twarde jak kamień, nie jeździ się na takim ciśnieniu – Redaktor odbiera ode mnie pompkę i wciska ją do torby w ramie swojego roweru.

Lęk niepierwotny

Moja pompka nie radzi sobie z krótkimi wentylami, i to, o tej porze, budzi mój lęk: „Nie pasuję tu, zawodzę i z pewnością zawiodę i potem”. Francuzik i Szarmancki są gdzieś obok. Słyszę ich, ale ich pozycja w terenie nie ma dla mnie znaczenia. Gapię się na taniec drobinek rosy i pyłu w snopie światła mojej czołówki i na ciemność za tym wszystkim, jakbym z tej krótkiej chwili mojego bezruchu i bezmyślności chciała wyssać siły na kolejne kilometry. Nie rozmawiamy, takie wyrzucanie z siebie zdań to nie rozmowa. Las jest cichy i ciemny, i pachnie ogniskiem. Czasem gdzieś daleko zaszczeka pies. Czeka nas podjazd na przełęcz – parę kilometrów – a potem zjazd do doliny, do jeziora. Opony, nabite powietrzem, teraz w końcu zaczęły się wspinać. “Jeszcze trochę,” myślę.

Wschodzi księżyc i pokrywa całą okolicę warstwą białawego lukru. Wokół nas są góry: skały i pojedyncze drzewa, między którymi migoczą czerwone oczy ognisk. Może to drwale, a może niedogaszony pożar. Nie czuję niepokoju, zauważam tylko fakt, że w lesie tli się ogień i że czuję zapach dymu. Nic więcej nie muszę o tym wiedzieć – teraz muszę jechać do przodu, gdzieś z przodu czeka sen i odpoczynek.

Góry do zostawania w górach

Czasem po prostu idziemy z buta i wtedy zaczynam myśleć, że pomyliliśmy drogę, że może parędziesiąt metrów dalej jest jakiś bity szutrowy trakt, na którym nasze opony chrzęściłyby wesoło. To niemożliwe, żeby jakiekolwiek drogi były aż tak złe. “Dla kogo są te drogi? Czy samochody są w stanie tutaj jeździć?”. Bity szutrowy trakt pojawia się za chwilę, pojawia się też samochód, który bardzo powoli, kiwając się na boki i oświetlając pobocze jak kuter rybacki podczas połowu, przemieszcza się w stronę przełęczy i znika za wzniesieniem. Bity szutrowy trakt oznacza, że jedzie się jeszcze ciężej – koła grzęzną szybko i jazda przestaje być możliwa.

– Nie ma sensu zjeżdżać do jeziorka – ktoś w końcu to mówi. – Jeśli zjazd ma być taki jak podjazd, to lepiej zrobić to za dnia.

Zalewa mnie fala wdzięczności i ulgi. Rower nagle robi się ciężki, jak cała planeta. Garmin wydaje z siebie ostatni nocny trel i gaśnie bez porozumienia z telefonem. Zasięg jest teraz słowem, które opisuje snop światła latarki, miejsce gdzie spada rzucony kamień, punkt w którym dłoń dotyka ziemi.

Śpiwór jest miękki i przytulny, i Włóczykij szybko zapomina, jak ciężki był to dzień. W Dolinie nikt o nim już nie myśli. I on też nie jest tego nikomu winien. Może nawet ma w głowie jakąś piosenkę, ale zanuci ją dopiero rano. Tak, rano. Może rano ta piosenka będzie miała zupełnie inną melodię.

Ten osobisty reportaż, podobnie jak reszta tekstów na tej stronie, nie jest sponsorowany. Nie powstał też z mocy prompta podyktowanego Claude’owi i wierzę, że jeszcze przez jakiś czas pisanie „po ludzku” będzie wartością dla osób takich jak Ty i ja. Jeśli chcesz docenić ten tekst, możesz postawić mi symboliczną kawę na buycoffee.to. Niech ten idiotyczny ogrom pracy nabierze sensu! Dziękuję za wsparcie!